حلقه مفقوده در مسیر پژوهش قرآنی و مطالعات دینی چیست

به قلم سیدمجید نبوی؛ پژوهشگر حوزه دین

یکی از مهم ترین چالش های پژوهش در رشته های علوم قرآن و حدیث و مطالعات دینی، نه کمبود استعداد پژوهشگران و نه فقر منابع علمی، بلکه فقر روش شناختی است. در حالی که طی دهه های اخیر، علوم مختلف شاهد تحول چشمگیر در روش های تحقیق بوده اند، بخش قابل توجهی از پژوهش های مطالعات دینی همچنان بر یک الگوی محدود و تکرارشونده استوار است؛ الگویی که در آن، عبارت «روش تحقیق: توصیفی ـ تحلیلی» تقریباً به پاسخ ثابت بسیاری از مقالات و پایان نامه ها تبدیل شده است.

این وضعیت در حالی ادامه دارد که امروزه بیش از چهل روش تحقیق در ادبیات دانشگاهی جهان شناخته شده و در رشته های مختلف به کار گرفته می شود. از مرور نظام مند (Systematic Review) و فراتحلیل (Meta-analysis) گرفته تا نظریه داده بنیاد (Grounded Theory)، روش دلفی (Delphi)، پژوهش آمیخته (Mixed Methods)، پیمایش، مطالعات میدانی، تحلیل شبکه، قوم نگاری، پدیدارشناسی و ده ها روش دیگر که هر کدام برای پاسخ به نوع خاصی از پرسش های پژوهشی طراحی شده اند.

پرسش اساسی اینجاست که چرا سهم این روش ها در رشته علوم قرآن و حدیث و مطالعات دینی تا این اندازه اندک است؟

واقعیت آن است که نظام آموزش و ارزیابی پژوهش در بسیاری از مراکز آموزشی هنوز نتوانسته خود را با تحولات روش شناسی پژوهش همگام کند. در بسیاری از موارد، دانشجویان تحصیلات تکمیلی حتی آشنایی مقدماتی با بسیاری از روش های نوین تحقیق ندارند و طبیعی است که اساتید نیز در هدایت پایان نامه ها، همان مسیرهای آشنا و کم ریسک گذشته را دنبال کنند.

این چرخه معیوب به تدریج به یک فرهنگ پژوهشی تبدیل شده است؛ فرهنگی که در آن، نوآوری روش شناختی نه تشویق می شود و نه ضرورتی برای آن احساس می شود. هنگامی که شاخص اصلی ارزیابی اعضای هیئت علمی، تعداد مقالات منتشرشده باشد و نه کیفیت روش شناسی آن ها، انگیزه ای جدی برای یادگیری و به کارگیری روش های پیچیده تر و زمان بر باقی نمی ماند. به بیان دیگر، بسیاری از پژوهشگران به این نتیجه می رسند که «با همان روش های متداول نیز می توان ارتقا گرفت»، بنابراین ضرورتی برای خروج از منطقه امن خود نمی بینند.

نتیجه چنین رویکردی، تولید انبوه پژوهش هایی است که اگرچه از نظر شکلی استاندارد به نظر می رسند، اما از منظر روش شناختی، تنوع و نوآوری چندانی ندارند. این در حالی است که بسیاری از مسائل نوپدید در حوزه دین، مانند دینداری در فضای مجازی، سبک زندگی دینی، سیاست گذاری فرهنگی، آموزش دینی، رسانه، خانواده، هوش مصنوعی و اخلاق فناوری، اساساً با تکیه صرف بر روش توصیفی ـ تحلیلی قابل مطالعه جامع نیستند و نیازمند بهره گیری از روش های کیفی، کمی و ترکیبی هستند.

تجربه حضور در کارگاه های روش تحقیق رشته هایی مانند علوم پزشکی، علوم اجتماعی و روان شناسی به خوبی نشان می دهد که در این حوزه ها، روش شناسی صرفاً یک عنوان در ابتدای مقاله نیست، بلکه بخش مهمی از هویت علمی پژوهش را تشکیل می دهد. در برخی از این رشته ها، آموزش روش تحقیق آن قدر جدی گرفته می شود که دانشجو ماه ها تنها برای طراحی صحیح روش پژوهش، انتخاب ابزار گردآوری داده، اعتبارسنجی ابزارها و تحلیل داده ها آموزش می بیند.

البته این سخن به معنای آن نیست که همه روش های تحقیق برای همه موضوعات علوم دینی مناسب هستند. بسیاری از موضوعات این حوزه ذاتاً نیازمند روش های اجتهادی، تفسیری، تاریخی و متن پژوهی اند. اما مشکل آنجاست که در بسیاری از موضوعاتی که ماهیتی میان رشته ای دارند نیز همچنان همان الگوی سنتی به کار گرفته می شود؛ نه از روی انتخاب آگاهانه، بلکه به دلیل ناآشنایی با گزینه های دیگر.

اکنون زمان آن رسیده است که برنامه های آموزشی رشته های علوم قرآن و حدیث و مطالعات دینی در زمینه روش تحقیق مورد بازنگری جدی قرار گیرند. افزودن درس های تخصصی روش شناسی، برگزاری کارگاه های عملی، تعامل با سایر رشته ها، آشنایی با استانداردهای روز پژوهش و بهره گیری از ظرفیت هوش مصنوعی در آموزش روش تحقیق، می تواند بخشی از این عقب ماندگی را جبران کند.

اگر علوم دینی می خواهد در حل مسائل پیچیده جامعه امروز نقش آفرین باشد، باید در کنار غنای محتوایی، از غنای روش شناختی نیز برخوردار شود. بدون تحول در روش تحقیق، نمی توان انتظار تحول در کیفیت پژوهش، افزایش نوآوری و ارتقای جایگاه علمی این رشته ها را داشت؛ و شاید مهم ترین اصلاحی که امروز پژوهش در مطالعات دینی به آن نیاز دارد، نه افزودن منابع جدید، بلکه بازاندیشی در شیوه پژوهش باشد.

چگونه مجلات معتبر خارجی و بدون هزینه انتشار مقاله پیدا کنیم؟

یکی از دغدغه های رایج پژوهشگران، به ویژه دانشجویان تحصیلات تکمیلی، پیدا کردن مجله ای است که هم اعتبار علمی مناسبی داشته باشد و هم برای انتشار مقاله هزینه بالایی از نویسنده دریافت نکند. خوشبختانه برای پیدا کردن چنین مجلاتی لازم نیست فقط به جست وجوی پراکنده در اینترنت متکی باشید.

یکی از منابع بسیار کاربردی در این زمینه DOAJ یا Directory of Open Access Journals است؛ پایگاهی بین المللی که اطلاعات هزاران مجله علمی دسترسی آزاد را در اختیار پژوهشگران قرار می دهد.

در حال حاضر بیش از 23 هزار مجله علمی در این پایگاه فهرست شده اند و نکته جالب اینکه بیش از 14 هزار عنوان از آن ها طبق اطلاعات DOAJ، از نویسندگان هزینه انتشار دریافت نمی کنند.

چطور از DOAJ برای انتخاب مجله استفاده کنیم؟

ابتدا وارد سایت شوید و حوزه تخصصی یا کلیدواژه مرتبط با مقاله خود را به انگلیسی جست وجو کنید. سپس نتایج را روی بخش Journals قرار دهید. در ادامه می توانید با استفاده از فیلترهای سایت، مجلات را محدود کنید و به طور خاص سراغ گزینه هایی بروید که Article Processing Charge یا APC ندارند.

به این ترتیب، به جای اینکه تک تک سایت مجلات را باز کنید تا متوجه شوید انتشار مقاله هزینه دارد یا خیر، می توانید تعداد زیادی گزینه اولیه را سریع تر شناسایی کنید. اما یک اشتباه رایج را فراموش نکنید: دسترسی آزاد بودن یک مجله الزاماً به معنای رایگان بودن انتشار مقاله در آن نیست.

در برخی مجلات Open Access، خوانندگان برای مطالعه مقاله پولی پرداخت نمی کنند، اما هزینه انتشار از نویسنده دریافت می شود. در مقابل، گروهی از مجلات نه از خواننده هزینه دریافت می کنند و نه از نویسنده؛ این الگو معمولاً با عنوان Diamond Open Access شناخته می شود.

آیا حضور در DOAJ برای انتخاب مجله کافی است؟

خیر. DOAJ می تواند نقطه شروع بسیار خوبی برای شناسایی مجلات دسترسی آزاد باشد، اما انتخاب نهایی باید دقیق تر انجام شود.  بعد از پیدا کردن چند مجله مناسب، حوزه و اهداف مجله (Aims & Scope)، ناشر، نوع داوری، هزینه های انتشار، دستورالعمل نویسندگان و تناسب مقالات قبلی مجله با موضوع پژوهش خود را بررسی کنید.

اگر برای دانشگاه یا مؤسسه شما نمایه هایی مانند Scopus یا Web of Science اهمیت دارند، وضعیت مجله را مستقیماً در منابع رسمی این پایگاه ها نیز کنترل کنید. حضور یک مجله در DOAJ به تنهایی تضمین نمی کند که آن مجله در Scopus یا Web of Science نیز نمایه شده باشد.

یک روش حرفه ای برای انتخاب مجله

ابتدا با DOAJ چند مجله مرتبط و بدون APC پیدا کنید؛ سپس وضعیت آن ها را در Scopus یا Web of Science بررسی کنید و در مرحله بعد رتبه، Quartile، تناسب موضوعی و شرایط پذیرش هر مجله را مقایسه کنید. با همین روش ساده ممکن است مجله ای پیدا کنید که هم با موضوع مقاله شما سازگار باشد، هم دسترسی آزاد داشته باشد و هم برای انتشار مقاله هزینه ای دریافت نکند.

روش پیدا کردن مجلات علمی معتبر داخلی برای ارسال مقاله

بسیاری از دانشجویان تصور می کنند برای چاپ مقاله در یک نشریه علمی معتبر داخلی، حتماً باید یکی از نویسندگان عضو هیئت علمی باشد؛ درحالی که این شرط را نمی توان به همه مجلات تعمیم داد.

نشریات متعددی وجود دارند که اگر مقاله از نظر موضوع، روش تحقیق، نوآوری، کیفیت علمی و شیوه نگارش با استانداردهای مجله مطابقت داشته باشد، امکان ارسال و طی کردن فرایند داوری را برای پژوهشگران و دانشجویان نیز فراهم می کنند.

مجلات علمی معتبر داخلی را از کجا پیدا کنیم؟

یکی از بهترین مسیرها برای رشته های زیر نظر وزارت علوم، استفاده از سامانه نشریات علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است.

سامانه جست وجوی نشریات: https://journals.msrt.ir/search/ در این سامانه می توانید نام نشریه، عنوان تخصصی یا حوزه علمی موردنظر را جست وجو و اطلاعات مربوط به نشریات را بررسی کنید. برای مثال، اگر مقاله شما درباره «آموزش مجازی» است، به جای اینکه در اینترنت عبارت «مجله برای چاپ مقاله آموزش مجازی» را جست وجو کنید و وارد سایت های واسطه شوید، بهتر است ابتدا نشریات مرتبط را از مسیرهای رسمی شناسایی کنید.

پس از تهیه فهرست اولیه، وارد سایت رسمی هر مجله شوید و بخش های Aims & Scope و راهنمای نویسندگان را با دقت مطالعه کنید. یک نکته بسیار مهم: معتبر بودن یک مجله به این معنا نیست که مقاله شما حتماً در آن پذیرفته می شود. تناسب موضوع مقاله با حوزه مجله، کیفیت علمی، روش شناسی، نوآوری، رعایت اخلاق پژوهش و نتیجه داوری همچنان تعیین کننده اند.

همچنین قبل از ارسال مقاله، بررسی کنید که آیا مجله هزینه بررسی، داوری، پردازش یا انتشار دریافت می کند یا خیر. همه نشریات داخلی رایگان نیستند و سیاست مالی هر مجله می تواند متفاوت باشد. در مورد رتبه نشریات نیز به اطلاعات همان سامانه و آخرین ارزیابی رسمی توجه کنید. صرفاً به مطالب سایت های واسطه یا اطلاعات قدیمی منتشرشده در کانال ها اکتفا نکنید؛ رتبه و وضعیت یک نشریه ممکن است در ارزیابی های مختلف تغییر کند.

اگر برایتان نمایه بین المللی نیز اهمیت دارد، وضعیت مجله را جداگانه در پایگاه های اصلی مانند Scopus، Web of Science یا PubMed بررسی کنید. درج نام این پایگاه ها در سایت خود مجله به تنهایی برای اطمینان کافی نیست.

پیشنهاد حرفه ای: ابتدا 5 تا 10 مجله مرتبط پیدا کنید؛ سپس آن ها را از نظر 1- تناسب موضوعی، 2- اعتبار و رتبه، 3- نمایه ها، 4- هزینه انتشار، 5- شیوه نامه، 6- مقالات چند شماره اخیر و 7- شرایط نویسندگان مقایسه کنید و در نهایت مناسب ترین گزینه را انتخاب کنید. این روش بسیار مطمئن تر از آن است که مقاله را بدون بررسی برای اولین مجله ای که در جست وجوی اینترنتی پیدا می کنید ارسال کنید.

انتهای پیام